domingo, 25 de septiembre de 2016

Ramón Chao: "Sari salvou ao meu irmán"

A Voz de Vilalba

Ramón Chao Rego (Vilalba, 1935) lembra a figura do seu irmán Xosé, desde a súa infancia na capital da Terra Cha, pasando pola difícil etapa en Ferrol nos estertores do franquismo e, finalmente, o afianzamento do seu compromiso coa nosa terra, trala publicación de Eu renazo galego.
Moncho Paz
- Cando Pepe marcha ao seminario de Mondoñedo e logo faise crego, prodúcese un fondo distanciamento entre vós.
- A nosa nenez foi moi doce. Durmiamos abrazados, e sempre estabamos xuntos xogando na rúa. Falabamos castelán, tamén na casa, e iso que o meu pai presumía de galeguista e republicano. De feito, nas tarxetas do hotel Chao poñía Vilalba (Galiza) e non España. A estadía de Pepe en Mondoñedo separounos, en moitos aspectos.
- O voso pai, anticlerical, intentou que Pepe non fose consagrado.
- Así o contou Pepe nalgunha entrevista. Os meus pais e máis eu fumos a Roma para asistir ao acto da súa ordenación sacerdotal. Correu o cargo do papa Pío XII, nas catacumbas de San Calixto. Eu tiña vinte anos e xa vivía en París; e gardo por algures unha foto na que estou chorando e bicándolle as mans. Ese día deume a comunión; foi a segunda e derradeira vez na miña vida. Naquela época non nos levabamos ben: o Pepe era moi conservador (o noso pai chamáballe Torquemada) e eu “compañeiro de ruta” dos comunistas. Estivemos alonxados unha ducia de anos, e retomamos a relación cando se convertiu nun home reivindicativo.
- Gabriel Pita da Veiga, o crego de Vilalba, tivo gran influencia en Pepe; pero tamén en Rouco Varela ou en Bernardo García Cendán.
- Queríaselle moito a don Gabriel na vila. A xente estaba dividida entre os seus partidarios e os de don Joseito, o coadxutor. A este último seguíanno as mulleres, pois era novo e ben prantado, e polo visto tiña tuberculose, o que lle engadía un certo morbo. Rouco para nós era Tucho, queriamolo moito por aquel entón; tiña un humor moi xovial e ía con frecuencia polo hotel Chao. A min non me parecía un rapaz con moita vocación, pero era traballador e perseverante. E Bernardo fora alumno de Pepe no seminario de Mondoñedo; cando o meu irmán viña a Paris, non se aloxaba na nosa casa, senon en Meudon co Bernardo, na parroquia de Rabelais, onde en 1551 o escritor francés bosquexou os seus personaxes Gargantúa, Pantagruel e outros. Naquel intre a parroquia estaba a cargo de André Aubry, terceiromundista que percorreu América Latina ata establecerse en Chiapas, onde creou o Instituto de Estudios Mayas, organismo básico para a actividade do Exército Zapatista. Bernardo fixo en Meudon unha gran amizade cunha monxa encantadora, que unha vez apareceu por Vilalba. Eu animábao moito para que se uniran, como o seu deus mandaba; pero iso non ocorriu nunca, lamentablemente.
- E como foi a vosa relación con Fraga, outro vilalbés?
- Cordial. Cando eu tocaba o piano de raparigo, Fraga viña pola casa a escoitar O lago de Como, de Gallas. Concedeume becas, para irme a Madrid e despois a Paris, sabendo que era fillo dun republicano e que a miña tendencia política tamén ía nesa liña. Viña a Paris e convidabanos a xantar  (á miña muller e a min), sen facer ningunha alusión sobre iso. En 1997 otorgoume o Premio Galicia de Comunicación, dotado cun millón de pesetas. Nunca fun da súa corda, e ben o sabía. Tampouco ignoraba que en Vilalba tiña dous opositores nos irmáns Chao; de feito, un acólito de Fraga pediulle unha vez a Pepe que, se non os votaba, alomenos non fixese propaganda contra eles.
- A etapa de Pepe en Santa Mariña do Vilar foi sorprendente, de xeito especial polo seu compromiso cos máis desfavorecidos.
- Aínda estabamos distanciados, tamén xeograficamente, pois eu residía en París. O ambiente que se respiraba en Ferrol naqueles anos era certamente duro, con enfrontamentos constantes entre os “grises” e o movemento obreiro, co cal moitos cregos amosaban a súa solidariedade, entre eles Pepe. Entereime cando o xulgaron e non o podía crer. Pepe sempre manifestou o seu desacordo co exceso de poder por parte dalgúns cregos; e predicaba co exemplo. Non quería cobrar nin polos bautizos nin por impartir os demais sacramentos. Botou dezasete anos en Santa Mariña e, ao pouco de morrer Franco, por fin deixou o ministerio sacerdotal.
- E regresou a Vilalba. Unha volta ás orixes. Que lembras daquel cambio radical que experimentou o teu irmán?
- Viámonos máis a miúdo, e tiñamos longas conversas; eu animeino a deixar todo o tinglado da Igrexa, pero seguía a ter a fe moi arraigada. Cando publiquei O lago de Como en 1983 deixei de frecuentar a vila, debido aos malentendidos que provocou o libro, e atopabámonos en Compostela e na casa de Bastavales. Por un xiro do destino, Pepe coñecera a Sari en Vilalba; a decisión de casar con ela supuxo un cambio radical no meu irmán, axudoulle a atopar o equilibrio vital. Sari traballaba nunha editorial e dedicábase á venda de libros de humanidades; e así chegou un día ata o lar da Chouzana, para ofrecerlle uns volumes da historia de Galiza. Coñecela foi a súa salvación. Foi na época na que Pepe estaba a organizar as romaxes, como a do Pedregal de Irimia –onde nace o Miño– e na que afianzou o seu compromiso galeguista, coa publicación de Eu renazo galego, que escribiu en Vilalba e que máis tarde completaría con Para comprendermos Galicia. Pensei que naquel intre deixaría a Igrexa para sempre, pero non foi así. Eu acababa de publicar Después de Franco, España na editorial Felmar e falei co editor para que fixesen o mesmo co libro do Pepe, La Iglesia en el franquismo. Tamén conseguín que colaborara na revista Triunfo, onde escribiu varios artigos. Cando Pepe se fixo profesor de galego, comezamos a entendernos na noso idioma, pois na nenez e mocidade empregabamos basicamente o castelán.
- A figura de Prisciliano foi unha reivindicación común.
- Pepe dedicoume o seu libro Prisciliano. Profeta contra o poder. A primeira vez que escoitamos falar del foi no hotel Chao. O noso pai invocaba a autoridade de Unamuno contra o mito de Santiago, cando o filósofo afirmaba que ningunha persoa culta, por moi católica que sexa, pode pensar que en Compostela están os restos do apóstolo. Desde entón, Prisciliano convertiuse para nós nunha figura familiar, pero mítica. Na actualidade estamos a promover a asociación Amigos de Prisciliano, que ten a Jean-Claude Carrière como presidente “herético” e conta con moitos apoios no mundo da cultura galega: Méndez Ferrín, Manolo Rivas, Alonso Montero, Magarita Ledo, Aurichu Pereira e Beiras, entre outros.
_____________________
Na fotografía, Ramón Chao con Ignacio Ramonet (ao fondo), Sari Quiñones e Pepe Chao.

martes, 20 de septiembre de 2016




DO PARECER AO SER

         Se eu fose asesor do exministro Soria aconsellaríalle que fixese como o labrego da Serra de Outes que aló polo dous mil viuse nunha situación semellante á súa.
         Din que o susodito labrego unha tardiña dispoñíase a ordeñar a súa vaca Moura, que por andar quente ou vai saber por que non paraba quieta.
         Canso de falarlle agarimoso para que se calmase, decidiu acabar con aquela noxenta situación polas bravas. Colleu unha corda e atoulle a pata dereita a unha viga. Fixo o mesmo coa pata esquerda, nesta ocasión a un ferro da parede. Seguro de poder agora levar a cabo o ordeño en paz sentou no banquiño que colocara debaixo do animal. Pero non contaba co ditoso rabo.
A grandes males, grandes remedios. Como non lle quedaban cordas, quitou o cinto e atoulle o rabo á cadea da antiga lareira.
Pero non contaba con que o seu bandullo tiña baixado moito por mor da dieta que lle impuxera a súa muller e o pantalón, ao verse libre da atadura, caeu ata os pés.
Foi nese intre cando oíu a voz inconfundíbel do señor cura, que o miraba atónito dende a porta:
- Rámon! Que estás a facer oh?
- Fodendo a vaca, señor cura, fodendo a vaca!




domingo, 4 de septiembre de 2016




Á NAI TERESA

Non quero santos de milagres milagrosos.
Santos de cartón.
Santos de pedra.
Santos festeiros, dos que saen en procesión e aportan cartos
ao cura da parroquia.
Santos que non maman na coresma.
Santos que non aman.
Santos que non pecan.
Non os quero.
Eu quero santos vivos.
Quero a Teresa.





domingo, 21 de agosto de 2016




ESA IMAXE!

Que che fixeron, meu neno?
Por que non podes chorar?
Non ves que todos te miran?
Chora, chora, que chorando,
te poidamos consolar.
O teu silencio no fere
e fainos sentir moi mal.
Que che fixemos, meniño,
para non poder chorar?
Coa cariña ensanguentada
e o teu tristeiro mirar,
xa non sofres, xa nin sentes,
só nos miras, só estás.
Ao verte rómpesme a ialma
e non te podo mirar.
Sinto vergoña de min,
de ser home, de ser pai.






sábado, 23 de julio de 2016



A CORRUPÇÃO (II)

         Hai tempo, cando os casos de corrupción de máis sona eran os ERE fraudulentos de Andalucía e todo o que arrodeaba a Bárcenas and company, escribín un artigo titulado A corrupção. Por desgraza, teño que rescribilo, aumentado e non corrixido.
         Anos despois, os susoditos casos seguén sen resolverse. E os cartos roubados a todos nós? Non saben, non contestan. Pero non se consola o que non quere. Agora temos moitos máis casos onde escoller. E por se aínda fosen poucos, á televisión epañola dálle por programar “El Caso. Crónica de sucesos”. Manda ...!
         É un feito sabido que as palabras sofren co uso o mesmo desgaste que aqueles que as empregamos. Oír falar hoxe de corrupción e de corruptos non altera en absoluto o noso córtex cerebral.
Chamarlles corruptos a tantos chourizos como pululan por goberno, gobernos, sindicatos, oenegués, ceoés, pemes, pomes e pumes hai tempo que, como cantaba a nosa Rocío, perdeu o seu valor de tanto usalo.
- Sabías que fulano é corrupto?
- Ai!, pois non. Eu cría que traballaba noutra cousa.
         Por iso propoñía eu que botásemos man da lingua irmá, para poder expresar o noso noxo ante tanta corrupção, depravação, perversão, degeneração mórbida, alteração, sedução, . . ., aproveitando a virxindade destas palavras para nós.
         Que ben acaerían hoxe os versos que escribiría Don Francisco, de tocarlle vivir nesta España dos nosos pecados:
. . . e non atopei cousa en que pousar os ollos
que non  fose  corrupción, roubo e mentira.   
         E que facer?
Pois seguir berrando. Berrar con forza ata acalar a tanto larapetas que non só está a vivir coma un paxá á nosa conta, senón que amais pretende vendernos a burra de que está a traballar polo noso benestar.
A estes profesionais da política, fidalgos da razón en boca de Unamuno, hai que aplicarlles o que instaba este a facer cos bachilleres, curas, barbeiros, duques e canónigos que tiñan secuestrado o sepulcro de Don Quixote -neste caso, a nosa sociedade:
Ás súas razóns hai que contestar con insultos, con pedradas, con berros de pasión, con botes de lanza. Non hai que razoar con eles. Se tratas de razoar fronte ás súas razóns, estás perdido.
         Se che preguntan, como acostuman, con qué dereito reclamas o sepulcro?, non lles contestes nada, que xa o verán logo, logo…



viernes, 8 de julio de 2016




CONTO VELLO CON FINAL NOVO

        Paquito é un cisne que rolda polo encoro de Belesar e fai as delicias dos moitos visitantes que veñen a disfrutar deste paradisíaco lugar.
         Despois de comer sentei a contemplar o río. Paquito aproximouse a min, parsimonioso, e tireille un anaquiño de pan centeo,  pero algo lle chamou a atención e dirixiu os seus ollos de divo cara arriba. Un neno en cadeira de rodas, dende a estrada, movía frenético os seus braciños esbrancuxados.
Paquito ten corazón de pallaso e inmediatamente dedicoulle ao neno a súa mellor sesión de voos acrobáticos.
-  Mamá, mamá, lévame xunto ao cisne. Non ves que quere xogar comigo! –berrou,  coma se niso lle fose a vida.
O desexo do rapaz non era posible. Trinta insuperables chanzos impedían o acceso. E o neno botou a chorar. Non con berros finxidos de neno carraxento, senón con afogados saloucos de quen está afeito a sufrir.
Sen saber por que, collín o vaso de auga que levara comigo e baleireino. De súpeto oín un enxordecedor estrondo. O nivel do río medraba e medraba e o pantalán semellaba unha táboa de surf na que Paquito facía mil e un equilibrio para non caer.  Un metro máis e o pantalán quedou varado na mesma estrada. Con andares de pasarela de alto standing, Paquito foise achegando ao neno que o esperaba cos brazos abertos. O cisne apurou o seu paso para non alongar a súa infantil impaciencia e pousou ou seu longo colo no hombreiro do feliz rapaz.
Un ricto macabro - que eu interpretei como un van intento de sorriso -  ensombreceu aínda máis a faciana da súa nai.
- Mamá, mamá, quéreme! Mira como me quere!
Dunha certeira tallada a nai segou o colo do cisne. Non soportaba a felicidade.
         Espavorecido mirei cara o río. O longo colo de Paquito afanábase por coller os “gusanitos” varados na beira.
Arriba, na estrada, unha muller empurraba a cadeira de rodas do seu fillo tolleito.



martes, 17 de mayo de 2016



LÓXICA NON MATEMÁTICA ... PERO LÓXICA

         Os escolásticos pensamos, ... aínda que apenas existamos.
         Para nós, un BARBARA segue tendo a mesma forza probatoria que tiña cando se formulou por primeira vez, a non ser que alguén nos demostre que ten razón para o seu “nego maiorem”.
         A xente tende a aproveitarse da situación para o seu propio ben.
         Os políticos son xente.
         Os políticos ...
         Sei que neste punto haberá quen poña reparos, sobre todo respecto da “minorem”, pero iso non desvirtuará a conclusión.
         No meu caso hei de confesar que este modo de razoar non sempre me deu bos resultados no terreo da discusión, sobre todo cando esta era coa miña dona –máis dada á indución: “A última vez que fuches cos teus compañeiros pasou o que pasou, ...”. Pero noutros campos si.
Sen ir máis aló, hoxe mesmo, ao pasar pola praza do Concello tiven que esquivar unha cagada chantada no medio da mesma.
Pois o Santo de Aquino permitiume sacar unha conclusión irrebatíbel:
         “Neste pobo hai polo menos un can e mais un porco”.




miércoles, 4 de mayo de 2016


HACE SESENTA AÑOS

         Cada reunión de La Gloriosa tiene algo de especial. Y esta del 2016 vaya si lo ha tenido.
         Lugo nos recibió con frío, pensando tal vez que así iba a ser capaz de apagar la ilusión que nos mueve a todos a vencer los mil y un inconvenientes  que año tras año  van surgiendo para acudir a nuestra cita institucional.
         Hubo ausencias: Basadre, Cazón, Hilario, Díaz Gómez, Diéguez González, Quirino, Froiz, Ricardo, Mosquera, Moure, Ogando, Carlos Otero, Puente Docampo, Ramos, Rebolo, Rodríguez Vázquez, Saco, Cidre, Rodríguez Vázquez, ...
         Me consta que muchos de ellos, como es el caso de Pepe Rebolo, sí estaban acompañándonos  en la distancia y deseando que lo pasásemos tan bien como siempre que nos reunimos.
         Hubo también una incorporación: Antonio González Bolaño. Tuvo de anfitrión a Lozano, así que seguro que estará al tanto de todas nuestras andanzas … aumentadas y corregidas.
         Chapó para los organizadores. Con eso de la centralidad, a los pobres José Luis, Jaime y Luciano les toca año sí y año también cargar con la organización. ¡Gajes de ser de la Capital!
         Elevemos nuestras oraciones para que la cosecha de la próxima vendimia en Doade sea tan buena como la que nos ha traído nuestro sumiller cinco estrellas. Con tal afrodisíaco libar no es de extrañar que, si animados llegamos, pletóricos salimos.
         Y hablemos de los asistentes. ¡Qué guapo encontré a Penas! ¡Y qué bien a Ramón! Los fervientes deseos de todos sus compañeros de verlos hicieron el milagro.
         Miro las fotografías que amablemente me ha enviado nuestro reportero más internacional, don Vicente Carballido, y no salgo de mi asombro, ¡Qué señorío desprendemos –aunque no esté bien decirlo! ¿Quién, al ver tanta cana noble o calva reluciente,  podría colegir que debajo de ellas habita –en elocuentes palabras de Prieto- tanto desertor del arado?
         Se dice que Quod Natura non dat Salmantica non praestat, pero nosotros podemos decir con orgullo que Quod vita non nobis dederat, Seminarium nobis praestavit. Gratias agamus.
         Un abrazo muy fuerte, y prohibido faltar a la próxima cita.





lunes, 2 de mayo de 2016

Xuntanza 60 aniversario





A riqueza de Ribeira está no subsolo
RIBEIRA LA VOZ29 de abril de 2016.

Os veciños de Ribeira non saen do seu abraio ao veren a súa cidade furada por aquí e por alá -refírome ao «alá» de aquí.
Non sei se con este artigo vou pór en perigo a estratexia do noso consistorio de manter en secreto unha operación que esixe o maior dos sixilos para levala a bo porto. Pero un é investigador e débese ao seu compromiso coa sociedade.
Sabedes pola prensa que os exipcios andan tolos na procura do lugar no que se atopa a tumba de Nefertiti. Van empeño.
Non hai moito chegou a oídos das nosas autoridades esta sorprendente nova. Uns coñecidos comerciantes da cidade -de momento omitirei o seu nome- mercaron en Exipto unhas teas moi antigas que lles encargara unha señora que sempre quixo ir á última. Ao desenvolvelas atoparon no seu interior restos duns ósos que tiñan toda a pinta de ser de moitos, moitos séculos. Temendo verse envoltos nunha perigosa lea, decidiron enterralos nunha das moitas fochas que dende sempre deixan abertas as diferentes corporacións. Pero velaí que os susoditos comerciantes finaron e con eles foise á tumba o lugar exacto do enterramento daqueles ósos.
No consistorio, con moi bo criterio, non estaban dispostos a deixar pasar a ocasión de desvelar un dos misterios que sempre arrodeou a historia dos faraóns e conseguir ao mesmo tempo que dunha puñetera vez Ribeira tivese algo diferente que ofrecer ao turismo internacional.  
O señor alcalde reuniuse cos concelleiros máis achegados e discretos -quedaron fóra case que a totalidade das mulleres munícipes- para estudar a maneira de atopar o lugar do enterramento sen levantaren sospeita. Ao concelleiro de obras ocorréuselle esta xenial idea: as obras son para a construción dunha nova depuradora!
Comezouse por Pedra Pateira. Pero despois de meses e meses de escavación, alí non se atopou máis que restos de latas de sardiña. Despois pasaron as máquinas ao paseo marítimo das Carolinas.
E alí estaban.
Chamaron a varios historiadores de Noia -pois é onde máis historias saben- e chegaron á conclusión de que aqueles ósos eran reais. Abondaba con ver a súa cor azul.
Pero para explotar o achado había que levantar un mausoleo. E a fatalidade fixo que o lugar exacto do enterramento coincidise co mesmiño paseo. Que facer?
Alguén propuxo mover os restos un anaquiño á esquerda, total ninguén se decataría. Pero non contaban coa intransixencia de Patrimonio. Aquí se atoparon, aquí se fai o mausoleo.

E é así como o susodito paseo conta dende agora cun magnífico monumento funerario chantado en medio da avenida.